ਲੇਖਕ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

ਰਸੋਈ ਘਰ

ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ

ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਲ

ਮਲਹਾਰ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨੀ

ਜਤਿੰਦਰ ਪੰਨੂ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਇਕਬਾਲ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੁਪਾਲਪੁਰੀ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਅੰਜੂਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਡਾ.ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਸੁਹਲ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਸ:ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਐਸ ਸੁਰਿੰਦਰ ਇਟਲੀ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਸ:ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾਏ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਇੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੇਕਸ ਕਲੋਨ (ਜਰਮਨੀ)

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ

ਦੇ ਲੇਖ ਪੜਨ ਲਈ ਇਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰੰਘ ਸੰਧੁ ਬਟਾਲਾਵੀ

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕਾਵੈਂਟਰੀ, ਯੂ ਕੇ

 
 
 
 
ਕਵਿਤਾਵਾਂ/ਕਹਾਣੀਆਂ

ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਕਾਂ ’ਤੇ ਪਾਰਸੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

February 17, 2019 06:29 PM

ਪਾਰਸੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਰਾਨ ਦੇ ਆਤਿਸ਼ ਪ੍ਰਸਤ-ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਇਰਾਨ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਫੈਲਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਤਿਸ਼ ਪ੍ਰਸਤ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਨੱਸ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਗਰ-ਕੰਢੇ ਆ ਵਸੇ (ਬਹੁਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ)।
ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਬੰਗਾਲ 1870 ਵਿਚ ਕਸਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਪਾਰਸੀ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਤੇ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਾਰਸੀਆਂ ਨੇ ਕਸਬੀ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਪਸਤਮਜੀ ਫ਼ਰਾਮਜੀ ਨੇ ਉਰਿਜਨਲ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ 1877 ਵਿਚ ਖੁਰਸ਼ੀਦਜੀ ਬਾਲੀਵਾਲਾ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਹੈਮਲਿਟ’ ਨਾਟਕ ਖੇਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਯੂਰੋਪ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਦੀ ਇੰਨੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ।
ਹਰ ਪਾਰਸੀ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਧਰ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਚੰਗਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਜਿੱਦਦੀਆਂ ਸਨ। ਨਾਟਕ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨਾ ਚੁਰਾ ਲਵੇ। ਸੀਨ ਸੀਨਰੀ, ਚੁੱਪ-ਝਾਂਕੀ, ਗੀਤ-ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਨਵੀਨਤਾ ਤੇ ਲਟਕਾਓ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੰਗਦਾਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੱਚ, ਪਤੀਬ੍ਰਤਾ ਧਰਮ, ਬਲੀਦਾਨ, ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ‘ਅੰਤ ਭਲੇ ਦਾ ਭਲਾ’ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ, ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਰੁਮਾਂਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਕੇ ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਵੀ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕਕਾਰ ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਦਾ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਰੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਈ ਚੰਗੇ ਮੌਲਿਕ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਪਕੇਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਿੱਖਰ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਖੜਕਵੀਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਤੁਕ-ਬੰਦੀ, ਹਸਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਫਾਲਤੂ ਗੀਤ ਝੜ ਗਏ। ‘ਆਂਖ ਕਾ ਨਸ਼ਾ’ ਇਕ ਰੰਡੀ ਦੇ ਧੋਖੇ ਤੇ ਫਰੇਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ (ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਰੰਡੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਸੀ)। ਇਸ ਵਿਚ ਰੰਡੀ ਦੇ ਕੋਠੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੜੇ ਯਥਾਰਥਕ ਸਨ। ਪਾਤਰ ਬਹੁ-ਪੱਖੇ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਲੋਹੜੇ ਦੀ ਖਿੱਚ।
,ਪਾਰਸੀ ਥੀਏਟਰ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਨਾਟਕੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਨਾਟਕਾਂ, ਸ੍ਵਾਂਗਾਂ, ਜਲੂਸ-ਝਾਂਕੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਗੋਭਾ ਸੀ। ਰੰਗ-ਸੱਜਾ ਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਬਾਰੇ ਮਿਥ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੋਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਿਆ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅੰਤਮ ਪਰਦਾ ਮੰਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਟੰਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੰਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਚੋਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਗੁਪਤ ਟੋਏ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਦਿਓ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕੇ। ਪੁਸ਼ਪ-ਬਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਡਾਉਣ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਯੰਤਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਚਮਤਕਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਯੁਕਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਡਰੁਰੀ ਲੇਨ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਭੜਕੀਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਸੱਜਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਕਲ ਸਨ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਾਂਗ ਬੜਾ ਰੁਪਇਆ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਇਆ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਨਾਟਕ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਸੀ। ਪਰਦਾ ਉਠਦਾ। ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਪੂਰੀ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਤੇ ਬਣਾਓ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜੇ-ਧਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਬੰਦਨਾ ਗਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਲੇਪ ਹੁੰਦਾ। ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਅਬਰਕ ਧੂੜ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਪਰੀਆਂ ਨੇ ਝਿਲਮਿਲ-ਝਿਲਮਿਲ ਕਰਦੇ ਮੁਕਟ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸਜਾਏ ਹੁੰਦੇ। ਚਿਹਰਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮੁਕਟ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਲੋਕ ਨਾਟਕਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਮਨ-ਬਚਨੀ, ਉਹਲਾ, ਸਵੈ-ਕਥਨੀ ਤੇ ਸਮੂਹ-ਗਾਣ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ। ਮਨ-ਬਚਨੀ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਭਿਨਯ ਕਲਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਅਵਸਰ ਹੁੰਦਾ। ਆਰ ਪਾਰ ਤੁਰਦਾ, ਪਿੱਛੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਉਹ ਮੰਚ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ-ਬਚਨੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ।
ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੰਨ-ਝਾਂਕੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਰਾਜਪੂਤ ਕਲਾ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਧਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਗੋਪੀਆਂ, ਰਾਸਲੀਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ। ਅਜਿਹੀ ਸੁੰਨ-ਝਾਂਕੀ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਰਦਾ ਡਿੱਗਦਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਕ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰਦੇ। ਪਰਦਾ ਫੇਰ ਉਠਦਾ ਤੇ ਚਤੁਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਛਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਸੁੰਨ-ਝਾਂਕੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਬਣਤਰ ਤੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ।
ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਗਹਿਮਾ-ਗਹਿਮੀ ਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਾ ਰੌਲਾ ਹੁੰਦਾ। ਤੀਵੀਆਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਰਦ ਇਕ ਪਾਸੇ। ਜਨਾਨੇ ਦਰਜੇ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜਾਲੀਦਾਰ ਪਰਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਖੇਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਟਕ ਰਾਤ ਦੇ ਦਸ ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਵਜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਖਾਂਤ, ਦੁਖਾਂਤ, ਹੰਝੂ, ਹਾਸੇ, ਨਾਚ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਝਣਕਾਰ ਹੁੰਦੀ। ਹੰਝੂਆਂ-ਭਰੇ ਉਪਭਾਵੁਕ ਦੁਖਾਂਤ ਵਿਚ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਇਕ ਮਸ਼ਕਰੀ ਪਰੋਈ ਹੁੰਦੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਯਥਾਰਥਕ ਹਸਾਉਣੇ ਉਪਹਾਸ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਹ ਬਹੁ-ਮੰਤਵਾ ਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖਾ ਨਾਟਕ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਮੁੱਖ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਰੰਗ ਸੱਜਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਸਾਉਣੀ ਮਸ਼ਕਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਚਿਤਰੇ ਹੋਏ ਪਰਦੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਸ਼ਕਰੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ਾਮਦੀ ਨੌਕਰ, ਬੁੱਢਾ ਕੰਜੂਸ, ਸਿਰ ਚੜ੍ਹੀ ਬੀਵੀ ਤੇ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਚੁੰਮਾ-ਚਾਟੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ-ਮੁਸ਼ਕ ਦੇ ਭੜਕੀਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਆਮ ਕਰਕੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਵਰਜਿਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਫੁਟ ਵਗਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਾਕਾਂ, ਹਾਸੋ-ਹੀਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੰਗੀਆਂ ਟਿੱਚਰਾਂ ਵਿਚ ਮੋਲੀਏਰ ਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਹਸਾਉਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਰਗੀ ਜਾਨ ਸੀ।
ਨਾਟਕ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਣੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਖੇਲ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਭਾਉਣੇ ਐਕਟਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ ਮਾਸਟਰ ਨਿਸਾਰ ‘ਸਤੀ ਮੰਜਰੀ’ ਵਿਚ ਹੀਰੋਇਨ ਦਾ ਪਾਰਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਗਾਣਾ ਸੁਣਨ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਸਨ, ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਤੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਭੰਨਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਤੁਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਰ ਕੇ ਮਾਸਟਰ ਨਿਸਾਰ ਨੂੰ ਮੰਜੀ ’ਤੇ ਪਾ ਕੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਾਰ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
ਮਸਖਰਾ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਸੀਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਤਬਲੇ ਦੀ ਤਾਲ ਉਤੇ ਟੱਪਦਾ ਹੋਇਆ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ। ਸੰਗੀਤ-ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਵਾਇਲਨ, ਕਲਾਰਨਿਟ, ਤਬਲਾ ਪੱਛਮੀ ਓਪੇਰਾ ਦੇ ਸਾਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੱਬ-ਬਤੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗੀਤ ਤੇ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਰਾਗ-ਰਾਗਣੀਆਂ ਦੇ ਠਾਠ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ, ਮਾਰ-ਧਾੜ, ਕਤਲ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਲੰਤ ਧੁਨਾਂ ਤੇ ਭੈ-ਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪਾਰਸੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਐਕਟਰ ਲਈ ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕੱਦ ਕਾਠ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਮੁਹਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਘੰਟਿਆਂਬੱਧੀ ਗਾਣੇ ਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਰਿਆਜ਼ ਕਰਦਾ। ਐਕਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ। ਦੋ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਭੰਡਾਲ ਵਿਚ ਜੋ ਟੀਨ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਤੇ ਫੱਟਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਐਕਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖਰੀਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਤਕ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਪਹੁੰਚਦੀ।
ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਪਾਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐਕਟਰ ਲੰਮੇ ਵਾਲ ਰੱਖਦੇ। ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਕੱਚੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਹੁੰਦੇ। ਵੱਡੀ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਛੱਤੀ ਛੱਤੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜੋ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਪਾਰਟ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਕ ਚੰਗੀ ਤਗੜੀ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਸੌ ਤੋਂ ਡੇਢ ਸੌ ਤਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟਿਕਟ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੰਚ-ਪਿਛਾੜੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸੀਨ ਸੀਨਰੀਆਂ ਤੇ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਇਕ ਲਸ਼ਕਰ ਵਾਂਗ ਕੂਚ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਕਿਆਮ ਕਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸ ਜਾਂਦਾ।
ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਾਰਸੀ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉੱਘੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਘਟੀਆ, ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਤੇ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੇ ਸੀਨਾਂ ਵਾਲਾ ਥੀਏਟਰ ਆਖ ਕੇ ਭੰਡ ਸੁੱਟਦੇ, ਪਰ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਐਕਟਰ ਮੰਝੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨਿਊ ਐਲਫ੍ਰਿਡ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਸੁਹਰਾਬਜੀ ਓਗਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਤਕ ਜੋਬਨ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਡਰਾ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਜੌੜੇ ਭਰਾਵਾਂ- ਮੁਹੰਮਦ ਸੇਠ ਤੇ ਹਬੀਬ ਸੇਠ ਨੇ ਚਲਾਇਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕੁਰੰਥੀਅਨ ਥੀਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ, ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੈਡਨ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ, ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ਰੰਡੀਆਂ ਤੇ ਨਾਚੀਆਂ ਹੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਘਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਲਈ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆਉਣਾ ਭੈੜਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਤੋਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਕਸਬਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੀਸੀਂ ਨਾਟਕ-ਕਲੱਬਾਂ ਬਣੀਆਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਖੇਡਦੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਟਕ ਰੂਪਾਂ ’ਤੇ ਪੱਛਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਰਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਪਾਰਸੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਫਿੱਕੀਆਂ ਪੈਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। 1930 ਪਿੱਛੋਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਮਾਰਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕੱਚੀਆਂ ਪਿੱਲੀਆਂ ਸ਼ੌਕੀਆ ਨਾਟਕ-ਕਲੱਬਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲੱਬਾਂ ਦੇ ਖੇਲ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਕਲਾ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਅਤੇ ਰਸ-ਹੀਣ ਹਨ। ਪਾਰਸੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ ਨਰੋਈ ਭੜਕ ਤੇ ਤਗੜੀ ਨਾਟਕ-ਸੂਝ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਇਲਾਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਟਿੱਪਣੀ
ਕਵਿਤਾਵਾਂ/ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ
ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ

ਲੇਖਕ :  ਜੱਗਾ ਸਿੰਘ ਆਦਮਕੇ   , ਸੋਰਸ : ਇੰਟਰਨੇਟ   
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਾਰਨ ‘ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਗੜਵਾਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚਮੋਲੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਘਾਟੀ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਕੁਦਰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪਾਰਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬੀਜਦਾ। ਇੱਥੇ ਬਿਖਰੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਹ ਪੌਦੇ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਾਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪਰਬਤ ਰੋਹੀ ਫਰੈਂਕ ਐੱਸ. ਸਮਿਥ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਆਰ. ਐੱਲ. ਹੋਲਡਸਵਰਥ ਨੇ 1931 ਵਿਚ ਕੀਤੀ।

ਮੀਲ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?

ਲੇਖਕ : ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹ , ਸੋਰਸ : ਇੰਟਰਨੇਟ 
ਬੱਚਿਓ! ਸੜਕ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸੜਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਚਿਤਾ

ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਤੜਫ਼ਾਉਂਦੇ,
ਗੱਲਾਂ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ।
ਵਕਤ ਕਿਉਂ, ਮੇਰਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ
ਘੁੰਮ ਕੇ ਵੇਖੀ ਨਾ ਅਜੇ ਦੁਨੀਆਂ ਮੈਂ,

ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਕਸਰਤ ਹੈ ਟਹਿਲਣਾ

ਟਹਿਲਣਾ, ਚੱਲਣਾ, ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬਾਪੂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕਸਰਤਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਯਮਤ ਟਹਿਲਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਊਰਜਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਖੂਨ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਤੀਬਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਮਾਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਕਿਰਿਅਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਹਿਲਣ ਵਾਲਾ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਈਏ ਕੰਮਕਾਜ

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪਰ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਕਾਜ ਵਾਸਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਵਧੀਆ ਨੌਕਰੀਪੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਵੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈ, ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕਰਨੇ ਹੀ ਪੈਣਗੇ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਰਤ ਘਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਮਰਦ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੀ ਹੈ 

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ

ਆਓ  ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਵੋਟਾਂ ਪਾਈਏ ,
ਬਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ।

ਲਿਖਤ

ਭੇਤ ਲੈ ਲਈ ਇਸ ਜਹਾਨ ਦਾ , ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਨੇ , 
ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੂਲੀ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਏ, ਜੋ ਬੀਤੀਆਂ ਤਮਾਮ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਦੇ ਨੇ ।

ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮੇਲਾ

ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮੇਲਾ ਸੱਜਣਾਂ
ਕਈ ਆਏ ਤੇ ਕਈ ਤੁਰਗੇ
ਸਾਰੇ ਕਿੱਸ਼ੇ ਨੀ ਝੂਠੇ ਹੁੰਦੇ
ਇਹ ਐਵੇ ਤਾਂ ਨੀ ਜੁੜਗੇ
ਥੱਕ ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠਗੀ ਬੇਬੇ

ਪਾਕ ਮੁਹੱਬਤ

ਲੋਕੋ ਮੈ ਪਾਕ ਮੁਹੱਬਤ ਹਾਂ

ਮੈ ਜਨਮੀ ਹਾਂ ਮੁਦੱਤ ਤੋਂ
ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਕਿੱਸਾ ਮੇਰਾ
ਜਾਂਦਾ ਨਹੀ ਲਕੋਇਆ
ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰਜਮੈਂਟ ਦੀ ਹੀਰੋ - ਜਾਬਾ॥ ਬਹਾਦਰ ਕੈਪਟਨ ਡਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ

'ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰਜਮੈਂਟ ਦੀ ਹੀਰੋ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅ॥ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ'' ਦਾ  ਜਨਮ 24-ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ, 'ਪਿਤਾ ''ਐਸ.ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ'' ਜੋ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵਕੀਲ ਤੇ ਮਦਰਾਸ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਏ.ਵੀ. ''ਅਮੂ ਕੁੱਟੀ'' ਜੋ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕਾ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆ॥ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮੂ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੇ ਘਰ ਮਦਰਾਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਅਮੂ ਕੁੱਟੀ ਨਈਅਰ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਘਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਚੋਂ ਸੀ। ਨਈਅਰ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਸੀ, 'ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ (ਕੇਰਲਾ) ਸਿਰਫ ਨੰਬੂਦਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ (ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ 'ਚ)। ਜਦ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੰਬੂਦਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੈ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ ''ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ'' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਪਹਿਲੀ ਮਈ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ - ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਅਦੁਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ

ਪਹਿਲੀ ਮਈ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਅਦੁਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ

ਕਿਰਤੀ ਸੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁਧ ਮੁਕਤੀ ਮਾਰਗ !

ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਚੋਹਕਾ

ਬੋਹੜ

ਮੈ ਪੁਰਾਣਾ ਬੋਹੜ ਹਾਂ
ਉਗਿਆ ਹਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚਕਾਰ
ਮੀਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਪਲਗਿਆ
ਮੇਰੀ ਨਹੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਰ
ਮੈ ਰੁੱਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਵੇਖੀਆਂ

ਕਿਸਾਨ

ਤੇਰੇ ਖੂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੱਕੇ,
ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੋਈ ਤੱਕੇ,ਰੌਣਕ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ!
ਲਾਉਦਾ ਨੱਕੇ,ਕਦੇ ਨਾਂ ਥੱਕੇ,
ਕਰਦਾ ਪੱਕੇ,ਚਲਦੇ ਠੱਕੇ,ਵਾਹ ਕਿਸਾਨਾ ਤੇਰੇ!

ਅਜੋਕੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਲੀਡਰ, ਹਰਲਾਜ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰਪੁਰ ।

ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ, ਪੱਧਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਥੱਲੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ।
ਇੱਕ ਸਮੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਵੇਸਵਾ ਨੂੰ ਆਖੇ ਮਾੜਾ, ਇੱਕੋ ਸਮੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਥਾਂ ਜੋ ਵਿਕਿਆ ਹੋਇਆ।
ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਊ/ਠੱਗ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਵੋਟਰ ਠੱਗਦਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋ ਖੜਿਆ ਹੋਇਆ।
ਅਜਿਹਾ ਲੀਡਰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬੇਚ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਪੈਸੇ ਲਈ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵੜਿਆ ਹੋਇਆ।

ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲੀ ‘ਸਾਹਾ ਚਿੱਠੀ’

ਸਾਹਾ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਮਿੱਥਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਢ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਹਾ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜਣ ਦੀ ਰਸਮ ਅਜੋਕੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਰਸਮ ਦਾ ਹੁਣ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਹਾ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹਿਮ ਕੰਮ ਸਾਹਾ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਮਨ ਨੂੰ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਜਲ-ਬਗੀਚੀ

ਜਲ ਯਾਨੀ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤ ਦੇ ਇਸ ਟੁਕੜੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਅਜਿਹੀ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰਨਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਰੁੱਖ-ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ।

ਇਵੇਂ ਬਣਦਾ ਸੀ ਖੂਹ

ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਸਾਵੇ ਪੱਤਰ’ ਹੱਥ ਲੱਗੇ, ਵਰਕੇ ਫਰੋਲੇ, ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਪੜ੍ਹੀ: ਇਹ ਗਾਧੀ ਬਣੀ ਨਵਾਰੀ
ਅੱਗੇ ਵਗਦਾ ਬਲਦ ਹਜ਼ਾਰੀ
ਕਰ ਇਸ ਉਤੇ ਅਸਵਾਰੀ
ਭੁੱਲ ਜਾਵਣ ਦੋਵੇਂ ਜੱਗ ਨੀ
ਸਾਡੇ ਖੂਹ ’ਤੇ ਵਸਦਾ ਰੱਬ ਨੀ।
ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਧੀ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਝੂਟੇ ਜਿਹੇ ਆਏ, ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਜੜੇ ਈਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸੇ, ਰੀਂ ਰੀਂ ਵਾਂ-ਵਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਲੈਅ ਕੰਨੀਂ ਪਈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਬਦ ਚੇਤੇ ਆਏ, ਜੋ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਹੀ ਲੱਗਣਗੇ ਜਿਵੇਂ ਹਲਟ, ਗਾਧੀ, ਟਿੰਡਾਂ, ਮਾਹਲ, ਖੋਪੇ, ਲਾਸ, ਪਾੜਛਾ, ਚੁਬੱਚਾ, ਔਲੂ, ਖਾਲ੍ਹ, ਕੁੱਤਾ, ਚਕਰੀਆਂ, ਮੌਣ, ਚੱਕ ਆਦਿ। ਚੱਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫੇਰ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੈਲੀ ਵਿਚ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ।

ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਘਬਰਾਹਟ ਕਿਉਂ ?

ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਸਫਲਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ: ਅਤੀਤ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ

ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਦਿਲ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਵੀ। ਜੇਕਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਦੇਖਣ ਵਿਧੀ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਖਾਉਣ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ।

ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਗੰਭੀਰ ਖੁਸ਼ਵੰਤ…

ਸਰਲ ਤੇ ਸਹਿਜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਨਜ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਤਲਖ਼ਬਿਆਨੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ’ਚ ਉਲਥਾਉਣ ਦਾ ਉਹ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾਤਰੀਨ ਸਬੂਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੇਖਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀਜ਼ ਐਂਡ ਪੰਜਾਬੀਅਤ: ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨਜ਼ ਔਨ ਏ ਲੈਂਡ ਐਂਡ ਇੱਟਸ ਪੀਪਲ’ (ਅਲਫ਼ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ, 599 ਰੁਪਏ) ਹੈ। ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਮਾਲਾ ਦਿਆਲ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਛਪੀਆਂ ਤੇ ਅਣਛਪੀਆਂ ਲੇਖਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 
 

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ

ਬਰਲਿਨ, ਜਰਮਨੀ

ਵੀਡੀਓ ਗੈਲਰੀ
ਜਨਮ ਦਿਨ
 
 
 
ਅਹਿਮ ਸੂਚਨਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਮਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖਬਰਾਂ ਤੇ ਫੋਟੋ ਸਬੰਧੀ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਦਾਰੇ ਪਾਸ ਰਾਖਵੇ ਹਨ| ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਖਬਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦਾਰੇ ਦੀ ਮੰਜੂਰੀ ਲੈਣਾ ਲਾਜਮੀ ਹੈ| ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ|
ਮੁਖ ਸੰਪਾਦਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਇਮਸ
Notice
Readers are recommended to make appropriate enquires and seek appropriate advice before sending money, incurring any expense, acting on medical recommendations or entering into any commitment in related to any advertisement published in this site . Panjabitimes.com website doesn't vouch for any claims made by the advertisers of product and services. We do not take any responsibility regarding advertisement. Panjabitimes.com website shall not be held liable for any consequences; in the event such claims are note honoured by the advertisers.
Chief Editor, Panjabi Times
Visitor's Counter :   0079351969
Copyright © 2019, Panjabi Times. All rights reserved. Website Designed by Mozart Infotech